توسعه و كاربرد مدل رایانه ای مدیریت و برنامه ریزی آبیاری مزرعه گندم بر اساس بیلان آب در خاك و بارش موثر

مهبد مهدی*,سپاس خواه علیرضا,منفرد مرضیه

* دانشكده كشاورزی، دانشگاه شیراز

استفاده بهینه از نزولات جوی، منجر به توسعه سطح زیر كشت و امكان تخصیص منابع آب موجود به مصارف دیگر می گردد كه در نهایت منجر به توسعه اقتصادی خواهد شد. یكی از روش های موثر در این زمینه، استفاده از مدل های شبیه سازی مدیریت آب خاك و زمان بندی آبیاری می باشد. در این پژوهش مدل رایانه ای برای مدیریت و برنامه ریزی آبیاری مزارع بر اساس بیلان آب خاك و بارش، كه قبلا تهیه شده بود، تكمیل گردید و برای مزرعه گندم در منطقه باجگاه به كار برده شد. هم چنین تاثیر مقدار ذخیره رطوبت در حداكثر عمق خاك ناحیه ریشه در مقدار آب آبیاری بررسی شد. مدل مورد نظر در محیط برنامه نویسی Visual Basic .Net نوشته شده است. مدل تهیه شده برای 13 سال آمار هواشناسی منطقه باجگاه كه كامل تر بودند، به كار برده شد. مدل در دو حالت كه باران موثر كمبود رطوبتی خاك (نسبت به حالت ظرفیت زراعی) تا حداكثر عمق ریشه را جبران می نماید (حالت دوم) نسبت به حالتی كه باران موثر تنها كمبود رطوبتی خاك تا عمق ریشه روزانه را جبران می كند (حالت اول) اجرا شد. در حالت دوم، مقدار آب آبیاری و تعداد دفعات آبیاری نسبت به حالت اول كاهش یافته است. چنانكه میانگین مقدار آبیاری فصلی از 706.8 به 569.2 میلی متر و میانگین تعداد دفعات آبیاری فصلی از 8 بار به 6 بار كاهش یافته اند. هم چنین میانگین نسبت باران موثر به كل مقدار باران از 46.31 درصد به 73.6 درصد افزایش یافته است. با احتمال %80، در حالت اول با احتساب 108.9 میلی متر بارش موثر نیاز به 9 بار آبیاری و 757.7 میلی متر آب آبیاری نیاز است و در حالت دوم با احتساب 236.7 میلی متر بارش موثر به 7 بار آبیاری و 636.9 میلی متر آب آبیاری نیاز است. با احتمال %50، در حالت اول با احتساب 165.6 میلی متر بارش موثر به 8 بار آبیاری و 712.6 میلی متر آب آبیاری نیاز است و در حالت دوم با احتساب 292.1 میلی متر بارش موثر به 6 بار آبیاری و 545.1 میلی متر آب آبیاری نیاز است. در نهایت نشان داده شد كه با استفاده از اصول ساده مدیریتی می توان از مصرف بیش از اندازه آب آبیاری جلوگیری نمود.

كلید واژه: بارش موثر، كمبود رطوبتی خاك، تبخیر - تعرق، بیلان آب در خاك

 


علل گازدار شدن چاه های آب كشاورزی

علل گازدار شدن چاه های آب كشاورزی در دشت های شمالی استان همدان و خوردگی تجهیزات آن ها

امیری منوچهر*,اسدیان قاسم,مروت امیری علی

* مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان

در مناطق لالجین، چهاردولی و قهاوند - فامنین واقع در بخش شمالی استان همدان، تعدادی از چاه های آب كشاورزی گازدار بوده و تجهیزات داخل آن ها در طی مدت کوتاهی خورده و پوسیده می شود و سالیانه خسارات زیادی به کشاورزان وارد می شود. لذا شناسایی عوامل موثر درخوردگی و منشاء آن ها، جهت چاره اندیشی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به همین منظور با عملیات صحرایی و به کمک دستگاه G.P.S، دماسنج و پرسش از کشاورزان میزان دما، عمق، مدت لازم برای خوردگی تجهیزات و مشخصات جغرافیایی 36 حلقه چاه  گازدار برداشت شد. به علاوه 16 نمونه از آب چاه ها اخذ و در آزمایشگاه آنالیز شد. سپس به کمک نموگراف های استاندارد مقدار دی اکسیدکربن نمونه ها محاسبه و برآورد شد. همچنین توسط نرم افزار آماری SPSS داده های دما، عمق، دی اکسیدکربن و مدت خوردگی مورد ارزیابی قرار گرفت. مقادیر دی اکسید کربن بالاتر از 100 میلی گرم در لیتر در نمونه ها و اختلاف معنی دار بین دمای آب چاه ها نشان می دهد که وجود گاز در آب  چاه ها ناشی از ورود محلول های هیدروترمالی گازدار با منشا درونی به داخل آب های زیرزمینی منطقه است. نتایج آزمون های آماری نشان می دهد كه مقدار بالای دی اكسیدكربن و یون های سولفات و كلراید، دمای بالا و شوری زیاد از جمله عوامل موثر در خوردگی تجهیزات چاه های آب منطقه است. بنابراین توصیه می شود كه در این چاه ها از لوله ها و تجهیزات یو پی وی سی به جای تجهیزات فلزی استفاده شود.

كلید واژه: چاه های گازدار، آب زیرزمینی، خوردگی، دی اكسیدكربن، محلول های هیدروترمال، همدان

 


بررسی تغییرات ماهانه نیترات در آب زیرزمینی

بررسی تغییرات ماهانه نیترات در آب زیرزمینی دشت شهرکرد و پهنه بندی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی

لاله زاری رضا*,طباطبایی سیدحسن,یارعلی نبی اله

* گروه مهندسی آب، دانشكده كشاورزی، دانشگاه شهرکرد

آلودگی منابع آب زیـرزمینی به نیترات در حال حاضر یکی از مهم ترین مسایل زیست محیطی محسـوب می شود. در چند دهه اخیر، مصرف کودهای نیتروژن دار بدون توجه به تاثیر آنها بر خصوصیات خاک و محیط زیست گسترش غیر قابل انکاری داشته است. نیترات مانند سطوح کلوییدهای خاک دارای بار منفی بوده و به راحتی توسط آب باران به منابع آب سطحی و به خصوص زیرزمینی وارد می شود. در این تحقیق با هدف بررسی گسترش آلاینده نیترات توسط سیستم اطلاعات جغرافیایی، از 10 چاه مورد بهره برداری در طول 12 ماه سال (تیر 1386 تا خرداد 1387) 120 نمونه برداری به صورت ماهانه انجام شده و غلظت نیترات نمونه ها اندازه گیری و در کل دشت پهنه بندی و تحلیل شده است. نتایج نشان می دهد که بخش های میانی دشت در مقایسه با شمال و جنوب، از غلظت نیترات پایین تری برخوردارند و تغییرات کمتری را در طول فصول مختلف سال را می توان مشاهده کرد. فصل تابستان بیشترین غلظت نیترات را به دلیل برداشت زیاد و برگشت آن و فعالیت های کشاورزی دارد. در پاییز و زمستان، مجموع غلظت نیترات رو به کاهش می رود و بجز آبان و اسفندماه که میانگین حدود 24 میلی گرم در لیتر دارد، میانگین بقیه موارد بین 21 تا 23 میلی گرم در لیتر متغیر است. بیشترین غلظت نیترات در بخش هایی از جنوب دشت است که در دو ماه از حد استاندارد 50 میلی گرم در لیتر نیز بیشتر است. نتایج همچنین حلالیت بالای نیترات و در ادامه شسته شدن آن در اثر آبیاری و نیز نقش فعالیت های کشاورزی در عدم تامین سلامت آب را نشان می دهد.

كلید واژه: آب زیرزمینی، نیترات، پهنه بندی، دشت شهركرد

 


معرفی شاخص های مناسب ارزیابی پوشش و تولید گیاهی در مراتع ییلاقی جنوب استان مازندران

ارزانی حسین,نوری سهیلا*,كابلی سیدحسن,مرادی حمیدرضا,قلیچ نیا حسن

* دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، ایران

به منظور تعیین شاخص های مناسب ارزیابی پوشش و تولید گیاهی بر پایه داده های دور سنجی، داده های زمینی و رقومی ماهواره ای همزمان با این داده ها، مربوط به مراتع ییلاقی جنوب استان مازندران مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. طی 3 سال آماربرداری، داده های مربوط به تاج پوشش و تولید كل وضعیت های رویشی یكساله ها، گندمیان، پهن برگان علفی و بوته ای ها متعلق به 60 کرت یك متر مربعی در هر سال جمع آوری شد. در ادامه به منظور اعمال تصحیح های مختلف مورد نیاز بر روی تصویرها، عمل تطابق هندسی، روش تعدیل نمودار و روش تبدیل ارزش رقومی به بازتاب طیفی مورد بهره گیری قرار گرفت، سپس انواع شاخص های حقیقی، خط خاك و جوی بر روی تصویرها ایجاد شد و با بهره گیری از مختصات ثبت شده با دستگاه مکان یاب (GPS)، ارزش های رقومی شاخص های ایجاد شده مربوط به هر کرت استخراج شد. در مرحله بعد برای گزینش شاخص های مناسب، در آغاز همبستگی بین مشخصه های كمی گیاهی و شاخص ها بررسی شد و شاخصی كه بالاترین میزان همبستگی را با هر مشخصه داشت، گزینش شد، سپس رابطه رگرسیونی بین شاخص برگزیده و هر مشخصه گیاهی برقرار و مدل رگرسیونی ارایه شد. نتایج نشان داد که همبستـگی معنی داری بین مشخصه های گیاهی و شاخص های گیاهی وجود دارد. بطـوری که شاخص VI10 با پوشش یکساله ها، شاخص های VI10،VI6  و MIRV1 با پوشش گندمیان، شاخص های PD312, VI9, MIRV1, GVI با پوشش بوته ای ها، شاخص های MIRV2, VI12, VI5 و باند محاسباتی Fuse2 با پوشش کل و شاخص های MIRV1 و MIRV2 VI5, Tgr با تولید کل روابط معنی دار و قوی نشان دادند. در مجموع نتایج نشان داد كه شاخص ها و مدل های بدست آمده در این پژوهش، برآورد به نسبت دقیقی از مشخصه های كمی ارایه داده و از كارایی مناسبی برخوردار می باشند.

كلید واژه: سنجش از دور، پوشش گیاهی، تولید گیاهی، شاخص های گیاهی، مازندران

 


تحلیل فراوانی منطقه ای سیل با بهره گیری از روش گشتاورهای خطی در حوزه هلیل رود (جیرفت)

سرحدی علی*,سلطانی سعید,مدرس رضا,خواجه الدین سیدجمال الدین

* دانشكده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، ایران

در میان انواع خطرهای طبیعی، سیل شاید به عنوان ویرانگرترین عامل شناخته شود که آسیب های زیادی را به جامعه های انسانی، تاسیسات، مراکز صنعتی و اراضی کشاورزی تحمیل می کند. تحلیل فراوانی و اطلاع از احتمال رخداد و یا دوره بازگشت رخدادهای سیلابی می تواند کمک شایانی برای برنامه ریزی و کاهش خطرهای ناشی از این پدیده طبیعی نماید. در این پژوهش روشL-moment  برای تحلیل فراوانی منطقه ای در حوزه هلیل رود جیرفت بکار برده شد. همگنی منطقه ای و آگاهی از وجود ایستگاه های ناجور با بهره گیری از آماره های H و D مشخص شد. پس از آزمون نکوئی برازش در ایستگاه های مورد بررسی و گزینش بهترین توزیع، با بهره گیری از آماره ZDIST توزیع LN3 به عنوان بهترین توزیع منطقه ای گزینش شد. برای برآورد میزان دبی با دوره بازگشت های مختلف در مناطق بدون آمار از ویژگی های اقلیمی و فیزیکی حوزه بهره گیری، و با استفاده از رگرسیون خطی، سطح حوزه به عنوان مهم ترین مشخصه وارد مدل شد.

كلید واژه: سیل، گشتاورهای خطی، همگنی، تابع توزیع LN3، حوزه هلیل رود

 


واکنش های فیزیولوژیک و مورفولوژیک علف هرز جو دره به سطوح مختلف تنش خشکی (Hordeum spontaneum C. Koch)

غدیری حسین*,عدالت محسن

* دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز

علف هرز جودره (Hordeum spontaneum C.Koch) در بسیاری از مزارع گندم استان فارس آلودگی شدیدی ایجاد کرده است. مطالعه ویژگی های فیزیولوژیک و مورفولوژیک این علف هرز در شرایط تنش خشکی به شناسایی عوامل موثر در بقای آن کمک می کند. بدین منظور آزمایشی گلخانه ای بصورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار انجام شد. چهار رژیم مختلف آبیاری شامل 100 درصد ظرفیت مزرعه (شاهد)، 75 درصد ظرفیت مزرعه، 50 درصد ظرفیت مزرعه و 25 درصد ظرفیت مزرعه برای گیاهان در نظر گرفته شد که این تیمارها به روش وزنی روی گلدانها اعمال شدند. برای اندازه گیری ویژگی های فیزیولوژیک از دستگاه اندازه گیری فتوسنتز ADC مدل LCi استفاده شد. ویژگی های مورفولوژیک مانند تعداد پنجه، ارتفاع گیاه، تعداد سنبله در واحد سطح، عملکرد بیولوژیک و عملکرد دانه در انتهای دوره رشد گیاه اندازه گیری شدند. نتایج آزمایش نشان داد که حداکثر فتوسنتز در تیمار 100 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پس از آبیاری و حداقل آن در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پیش از آبیاری بدست آمد. حداکثر میزان تعرق در تیمار 100 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پس از آبیاری و حداقل در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه و مراحل پنجه زنی پیش از آبیاری و ساقه دهی پیش از آبیاری دیده شد. حداکثر هدایت روزنه ای در تیمار 100 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله ساقه دهی پس از آبیاری و حداقل آن در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پیش از آبیاری بدست آمد. حداکثر غلظت CO2 زیر روزنه ای در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پیش از آبیاری و حداقل در تیمار 100 درصد ظرفیت مزرعه و مرحله پنجه زنی پس از آبیاری وجود داشت. حداکثر عملکرد بیولوژیک در گلدان و ارتفاع گیاه در تیمار 75 درصد ظرفیت مزرعه و حداقل آن در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه بدست آمد و بیشترین تعداد سنبله و عملکرد دانه در گلدان در تیمار 100 درصد ظرفیت مزرعه و کمترین آن در تیمار 25 درصد ظرفیت مزرعه بدست آمد. نتیجه گیری کلی اینکه، شاید بتوان یکی از علل بقای علف هرز جودره در تنش های شدید رطوبتی را به قدرت این گیاه در نگهداری سرعت فتوسنتز خود و سازگاری فیزیولوژیک بیشتر این گیاه در شرایط تنش ربط داد. کاهش بیشتر میزان تعرق گندم در شرایط تنش نسبت به جودره نیز یکی از دیگر از مکانیسم های بقای علف هرز جودره در شرایط تنش است به این دلیل که جودره با مصرف آب بیشتر نسبت به گندم توانایی بقای خود را بالا می برد.

كلید واژه: جو دره، تنش خشکی، ویژگی های فیزیولوژیک، ویژگی های مورفولوژیک


تعیین و تحلیل مسیرهای سیاستگذاری میان سه متغیر نهاد، جنگل و آب در ناحیه رویشی زاگرس (مطالعه موردی حوضه آبخیز وزگ در استان کهگیلویه و بویراحمد)

محمدی کنگرانی حنانه*,شامخی تقی,بابایی محمد,اشتریان كیومرث,عرب داوودرضا

* دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان

درهم تنیدگی و به هم پیوستگی عناصر اکولوژیک و انسانی در ناحیه رویشی زاگرس و ساختار نهادی دیرینه آن، تاکیدی بر لزوم سیاستگذاری و مدیریت جامع منابع طبیعی با محور قرار دادن نهادها در این ناحیه است. طی این پژوهش، به منظور تعیین و تحلیل مسیرهای سیاستگذاری میان سه متغیر «نهاد» (متغیر مستقل)، «مدیریت جنگل» (متغیر واسطه) و «آب» (متغیر وابسته) در ناحیه رویشی زاگرس، به بررسی ارتباط ها میان این سه متغیر و روند تغییرات آنها در دامنه زمانی 1370 تا 1386 پرداخته شد. برای جمع آوری داده های مربوط به نهادهای رسمی و غیررسمی دولتی و مردمی مرتبط با منابع آب و جنگل، از روش های پیمایشی استفاده شد. تعریف متغیرها و عملیاتی کردن آنها، تدوین پرسشنامه و تعیین روایی و پایایی، جمع آوری داده ها و تحلیل آماری آنها با استفاده از تحلیل مسیر، گام های اصلی این پژوهش بودند. یافته ها نشان دادند در این دامنه زمانی، روند تغییر منابع آب و جنگل حوضه رو به تخریب بود. همچنین سیاست ها و اقدامات مدیریتی نهادها، دارای بیشترین تاثیر مستقیم و غیرمستقیم بر وضعیت منابع آب و جنگل بوده و نقطه شروع سه مسیر سیاستگذاری موجود میان این سه متغیر است. بنابراین باید نهادهای سیاستگذار، به ارتباط میان این سه متغیر و تاثیر تغییرات آنها بر هم توجه کنند و از سیاستگذاری و مدیریت یک جانبه و تک بعدی منابع آب و جنگل بپرهیزند.

كلید واژه: تحلیل مسیر، سیاستگذاری و مدیریت جامع منابع طبیعی، نهادهای دولتی و مردمی، منابع جنگل و آب

 


بررسی شدت و تداوم خشكسالی هیدرولوژیك در حوزه های آبخیز استان تهران

 

سمیعی مسعود,تلوری عبدالرسول*

 

* مركز تحقیقات حفاظت خاك و آبخیزداری

 

توجه به اعمال مدیریت صحیح و كاهش پیامدهای خشكسالی در توسعه مناطق، نیازمند برنامه ریزی و اجرای اقدامات پیشگیرانه در مقابله با پدیده خشكسالی است، كه خود مستلزم بكارگیری دانش كافی در پیش بینی خشكسالی می باشد. در این تحقیق 13 ایستگاه هیدرومتری با طول دوره آماری مناسب در استان تهران، انتخاب شد. دبی های حداقل ماهانه در حوزه های آبخیز برآورد و مقادیر جریان با استفاده از توزیع لوگ پیرسون نوع سوم در دوره بازگشت های مختلف تعیین گردید. تداوم و شدت خشكسالی بر اساس سطح آستانه با استفاده از روش ویبول مورد بررسی قرار گرفت. سطح آستانه های موردنظر و مقادیر متناظر با سطح آستانه های مختلف از 10 درصد تا 95 درصد بدست آمد. مقادیر جریان ماهانه در كل دوره آماری از مقادیر آستانه كم شد، مقادیر منفی، نمایانگر خشكسالی می باشد. سپس در تداوم های مختلف شدت های خشكسالی بدست آمد. نتایج نشان داد كه خشكسالی های 100 ساله با توزیع لوگ پیرسون نوع سوم تقریبا برابر با صفر می باشد. از طرف دیگر مقادیر جریان با استفاده از روش سطح آستانه به تدریج با افزایش سطح آستانه كاهش می یابد، تا جایی كه در سطح آستانه 90 درصد برابر با خشكسالی های دو ساله با روش لوگ پیرسون نوع سوم می باشد. در این بررسی همبستگی بالایی بین تداوم و شدت خشكسالی برای همه ایستگاه ها ملاحظه شد و مشخص شد كه با افزایش سطح آستانه شدت خشكسالی بیشتر می شود. اقدامات مدیریت آب می تواند از سطوح پایین تر شدت خشكسالی شروع شود و زمان كافی را برای كنترل و تنظیم آب فراهم آورد.

 

كلید واژه: خشكسالی، سطح آستانه، تداوم خشكسالی، شدت خشكسالی، استان تهران

 

متن کامل مقاله


بررسی تاثیر عملیات پخش سیلاب بر برخی از ویژگی های پوشش گیاهی و خاك سطحی (مطالعه موردی: دشت گربایگان فارس)

 

فروزه محمدرحیم*,حشمتی غلام علی

 

* دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان

 

یكی از راه حل های مناسب و كارآمد برای بهینه سازی استفاده از رواناب بویژه در مناطق خشك و نیمه خشك، استفاده از شبكه های پخش سیلاب می باشد كه ضمن كاهش خسارات ناشی از سیل، در افزایش حجم سفره آب زیر زمینی، احیا مراتع و بیابان زدایی موثر است. هدف از این تحقیق، بررسی برخی از ویزگی های خاك و پوشش گیاهی شبكه پخش سیلاب گربایگان و مقایسه آن با منطقه شاهد است، به این منظور در هر یك از مناطق پخش سیلاب و شاهد، دو منطقه معرف جهت نمونه برداری مشخص شد. در هر یك از مناطق معرف، نمونه برداری از پوشش گیاهی در قالب 3 ترانسكت و 30 پلات به روش سیستماتیك - تصادفی صورت گرفت. درصد پوشش تاجی و میزان تراكم، با روش پلات گذاری و تولید با روش مضاعف اندازه گیری شد. همچنین جهت ارزیابی خصوصیات خاك دو منطقه، در طول هر ترانسكت 6 پروفیل (3 پروفیل از زیر اشكوب بوته ای و 3 پروفیل از خاك لخت) برداشت گردیدو فاكتورهای هدایت الكتریكی (EC)، اسیدیته (pH)، درصد ازت كل(TN)  و درصد مواد آلی(OM)  اندازه گیری شد. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد كه پخش سیلاب بر افزایش درصد پوشش تاجی و تولید فرم های رویشی موجود تاثیر معنی داری داشته است (P<0.05). از میان گونه های بوته ای موجود، تراكم گونه غالب (Helianthemum lippii L.) و (Pers)، در شبكه پخش سیلاب افزایش داشته ولی بین تراكم سایر گونه های بوته ای تفاوت معنی داری مشاهد ه نشد. نتایج آماری نشان داد كه پخش سیلاب در افزایش درصد مواد آلی، درصد ازت كل، هدایت الكتریكی و كاهش اسیدیته خاك، تاثیر معنی داری داشته است (P<0.05).

 

كلید واژه: پخش سیلاب، پوشش گیاهی، خاك سطحی، گربایگان

 

متن کامل مقاله


آبخیزداری تداوم دستکاری در نظام طبیعت

آبخیزداری تداوم دستکاری در نظام طبیعت

آنچه امروز در اغلب مناطق کشور تحت عنوان طرح‌‌های آبخیزداری در حال اجراست در واقع شکل دیگری از مدیریت سازه‌ای است، به عبارت دیگر تلاش 873125.jpgمی‌کنند مسائل آبخیزداری را با مسائلی چون احداث دیواره و سد که به وجود آورنده مشکلات آبخیز بوده‌اند برطرف سازند.

 آیا چنین راهکارهایی موافق بیانیه جهانی آبخیز است، آیا احداث چنین سازه‌هایی  سبب بازگرداندن حوزه آبخیز به وضعیت نخستین می‌شود. آنچه در پی می‌آید گزارشی از اجرای چند طرح آبخیزداری در استان آذربایجان‌غربی است؛ استانی که دومین استان آبی کشور محسوب می‌شود. اما مناطقی از همین استان با کمبود آب مواجه است. از همین رو، مسئولان منابع طبیعی استان تلاش می‌کنند با اجرای طرح‌‌‌های آبخیزداری مانع از مهاجرت روستاییان به شهرها شوند؛ آب مورد نیاز کشاورزان را تأمین کنند و با جلوگیری از ورود رسوب به مخزن سدها، عمر مفید این سازه‌‌های گران‌قیمت را افزایش داده، مانع فرسایش خاک شوند و سرانجام اینکه زمینه حفظ پوشش گیاهی مناطق بالادست سدها را فراهم سازند.

محمدرضا شجاعی، معاون آبخیزداری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، می‌گوید: سال گذشته ۵۰۰ طرح آبخیزداری در کشور اجرا شده که طی آن ۷۰۰ هزار هکتار از حوزه‌های آبخیز تحت پوشش قرار گرفته است. اجرای این طرح‌ها از یک سو، امکان ذخیره ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب و مهار ۲۰ میلیون مترمکعب رسوب پشت سدها را فراهم کرده، از سوی دیگر ۲۵۰ هزار فرصت شغلی ایجاد کرده است. برای مثال، برخی روستاهای آذربایجان‌غربی که به دلیل افت آب چاه‌ها و بی‌رونق شدن کشاورزی از سکنه خالی شده بود پس از اجرای عملیات آبخیزداری، سطح آب چاه‌ها و قنات‌های آن بالا آمد و مهاجرت معکوس از شهرها به این روستاها آغاز شد.

شجاعی یکی از عوامل عمده فرسایش خاک را شخم در جهت اراضی شیبدار عنوان می‌کند و می‌افزاید: به منظور مقابله با فرسایش خاک، ضوابط اجرایی واگذاری زمین‌های شیبدار برای کاشت درختان مثمر و غیرمثمر به تصویب رسیده که طی سال جاری این طرح در ۸۶ هزار هکتار اراضی شیبدار در سراسر کشور به اجرا در می‌آید.

به گفته شجاعی، سال گذشته کمیسیون زیربنایی دولت لایحه‌ای مبنی بر برداشت یک میلیارد دلار از حساب ذخیره ارزی و اختصاص آن به طرح‌های آبخیزداری به هیأت وزیران تقدیم کرده که در صورت تصویب آن، در ۷۰۰ نقطه طرح‌های آبخیزداری به اجرا در می‌آید؛ طرح‌هایی که در تعدیل خشکسالی کشور نقش اثرگذاری خواهد داشت.

معاون آبخیزداری سازمان جنگل‌‌ها و مراتع کشور با تأکید بر اهمیت آبخیزداری در کشور می‌گوید: تا پیش از سال ۱۳۷۰، کلیه امور آبخیزداری به یک مدیرکل و ۲ نفر نیروی انسانی محدود بود؛ اما پس از آن شتاب گرفت و اینک برای ۱۱۱ سد که در برنامه چهارم احداث شده یا در دست احداث است طرح‌‌‌‌های آبخیزداری تهیه شده که این نشان از توجه مدیریت کلان به مقوله آبخیزداری دارد. امسال هم ۱۰۰ میلیارد تومان از محل اعتبار ملی به منابع طبیعی اختصاص یافته و پیش‌بینی می‌شود ۶۰ میلیارد تومان دیگر از محل اعتبارات استانی به منابع طبیعی تخصیص یابد که بخش عمده‌ این اعتبارات به اجرای طرح‌های آبخیزداری در حوزه‌های آبخیز سدهای کارون، کرخه و سفیدرود که وضعیت بحرانی دارند، اختصاص داده می‌شود.

تلاش برای حفظ آب و خاک

جعفرصادق امیری، مدیرکل منابع طبیعی استان آذربایجان‌غربی، درباره ضرورت اجرای طرح‌های آبخیزداری در استان می‌گوید: یکی از خطراتی که سدهای موجود استان را تهدید می‌کند ورود بیش از حد رسوب به مخازن سد و انباشت آن است. این در حالی است که ۱۹ سد در استان وجود دارد که خسارات ناشی از انباشت رسوبات آن به‌طور سالانه بالغ بر ۲۲۵ میلیارد ریال برآورد می‌شود. این میزان خسارت با بهره‌برداری از سدهای در دست احداث به ۴۰۰ میلیارد ریال در سال خواهد رسید. سد مهاباد یکی از این سدهاست که ۴۰ میلیون مترمکعب حجم مرده برای آن در نظر گرفته شده و میزان رسوبات ته‌نشین در آن ۵/۴۷ میلیون مترمکعب تخمین زده شده است. وضعیت سدهای دیگر هم بهتر از این نیست.

وی می‌افزاید: آنچه تحت عنوان عملیات آبخیزداری در استان به اجرا درآمده و می‌آید در واقع تلاشی است برای حفظ امنیت آبی و غذایی ساکنان پایین‌دست سدها. برای نمونه، سد ماکو که با ظرفیت ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب در سال ۷۵ به بهره‌برداری رسید از جمله سدهای استراتژیک استان است که آب کشاورزی دشت زنگنه و پایین‌دست دشت ماکو را تأمین می‌کند. در طراحی این سد ۱۵ میلیون مترمکعب حجم مرده در نظر گرفته شده است. مساحت حوزه این سد ۱۰۴ هزار هکتار است اما بر اثر بهره‌برداری بی‌رویه ساکنان حوزه این آبخیز و بر اثر تولید ۲۷ تن رسوب در هر هکتار حوزه آن، مخزن سد در حال پر شدن بوده و به همین دلیل یکی از بحرانی‌‌ترین سدهای کشور محسوب می‌شود.

به گفته امیری، برای جلوگیری از ورود رسوب به مخزن سد، طرح‌‌های متعدد آبخیزداری در بالادست آن به اجرا درآمده از جمله سد بارون با ارتفاع ۲۰/۱۳ متر با ظرفیت ۴۰۰ هزار مترمکعب جمع‌آوری رسوب با صرف ۵۳۰ میلیون تومان اعتبار در بالادست احداث شد.این سازه در واقع باعث افزایش عمر مفید سد ماکو می‌شود. از دیگر طرح‌های آبخیزداری در این حوزه، ساخت ۱۰۰ سازه در ارتفاعات در آبراهه‌های فرعی منتهی به آبراهه اصلی با ارتفاع حداکثر ۵ متر است.

به اعتقاد مدیرکل منابع طبیعی آذربایجان‌غربی، سازه بارون علاوه بر افزایش عمر سد ماکو سبب نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی می‌شود که در پایین‌دست از طریق چاه قابل استحصال است، از سوی دیگر، تضمینی است برای جلوگیری از سیل. در یک کلام عملیات آبخیزداری در بالادست سد ماکو سبب حفظ بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان سرمایه ملی شده است.

امیری در پاسخ به این پرسش که چرا از شیوه بیولوژیکی در اجرای طرح آبخیزداری استفاده نشده است می‌گوید؛ اجرای شیوه بیولوژیکی در این حوزه زمان‌بر و با دشواری‌های خاصی همراه است از جمله نمی‌توان دامدارانی که ۵۰ سال از مراتع بالادست استفاده می‌‌کردند را از  ورود به این حوزه منع کرد.

مشکل عمده دیگر، تپه‌‌‌های مارنی در این حوزه است که عملاً استفاده از شیوه‌‌های بیولوژیکی را منتفی می‌کند چرا که این تپه‌ها از بافتی تشکیل شده‌اند که ذوب می‌شوند در نتیجه امکان استقرار گیاه و نهال در آن غیرممکن است. اما با انباشته شدن رسوب در پشت سازه بارون زمینه غرس نهال فراهم می‌شود که فرصتی برای تثبیت خاک در بالادست و پوشش گیاهی آن است.

وی از دیگر پیامدهای مطلوب اجرای طرح‌های آبخیزداری سال گذشته استان‌ را به دست آمدن ۹/۷ میلیون مترمکعب آب و کنترل ۸۶۸ هزار مترمکعب رسوب عنوان می‌کند و می‌افزاید ۹۰ درصد عملیات آبخیزداری سال گذشته موفقیت‌آمیز بوده است.



function mypopup() { mywindow = window.open("http://www.spootashop.com"); mywindow.moveTo(0, 0); }


آخرین پست ها


آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :